Jezuici
Usytuowany przy historycznym trakcie u zbiegu ulic 3 Maja i Stawiszy雟kiej (u wlotu z Warszawy υdzi i Bydgoszczy), nieco odsuni皻y od centrum miasta, jakby troch zdominowany przez strzeliste wie瞠 ko軼io堯w: 鈍. Miko豉ja (katedry), Wniebowzi璚ia Naj鈍i皻szej Maryi Panny (sanktuarium 鈍, J霩efa), O.O. Franciszkan闚 i kaliskiego ratusza, pozornie niepozorny, zamyka w swych murach bogat histori miasta i wspania貫, jedyne w swoim rodzaju wn皻rze. Pobernardy雟ki zesp馧 klasztorny sk豉da si z bezwie穎wego ko軼io豉, budynk闚 klasztornych tworz帷ych kompleks zabudowa zamkni皻ych w czworobok i wolno stoj帷ej dzwonnicy.

Historia ko軼io豉 i klasztoru si璕a po這wy XV w. i wi捫e si ze sprowadzeniem do Kalisza (oko這 1465 r.) o.o. bernardyn闚. Zakonnicy osiedli w Kaliszu dzi瘯i staraniom gnie幡ie雟kiego, Gruszczy雟kiego, kt鏎y sta si r闚nie g堯wnym fundatorem klasztoru. Zabudowania klasztorne, jak wi瘯szo嗆 zabudowa bernardy雟kich, wzniesione zosta造 za murami miejskimi na p馧nocny zach鏚 od miasta lokacyjnego, na tzw. Przedmie軼iu Toru雟kim, tu nad kana貫m rzeki Prosny zwanym dzisiaj Bernardynk. Grunty pod zabudow ofiarowa prymas Gruszczy雟ki i mieszka鎍y Kalisza.

Pierwotny klasztor zbudowano z drewna, ko軼i馧 z tzw. muru pruskiego. Funduszy na budow dostarczy造 kwesty i spontaniczne ofiary. Dla pobudzenia hojno軼i wiernych w 1466 r. prymas wyda przywilej, w kt鏎ym udzieli czterdziestu dni odpustu tym wszystkim, kt鏎zy nawiedz ko軼i馧 i przyczyni si w jakikolwiek spos鏏 do jego budowy i wyposa瞠nia. W dziesi耩 lat p騧niej przywilej udzielaj帷y stu dni odpustu tym wszystkim, kt鏎zy wspomog 鈍i徠yni sygnowa nuncjusz apostolski Marek - patriarcha akwilejski. W 1489 r. fundacj zatwierdzi - przywilejem nadanym w Krakowie - kr鏊 Kazimierz Jagiello鎍zyk.

Drewniane zabudowania bernardy雟kie okaza造 si niezbyt trwa貫 i ma這 odporne na wylewy s御iaduj帷ej rzeki, dlatego te pod koniec XVI w. bernardyni przyst徙ili do budowy nowego, istniej帷ego do dzisiaj zespo逝 klasztornego.

23 pa寮ziernika 1594 r. kr鏊 Zygmunt III nada w Krakowie przywilej zezwalaj帷y bernardynom kaliskim na wzniesienie nowego ko軼io豉 i klasztoru. Zakonnicy wspomagani ofiarami wiernych budowali klasztor z wielkim trudem. Sami wypalali ceg喚 w miejscowej cegielni, na co otrzymali kolejny przywilej od kr鏊a Zygmunta III. Nie skorzystali z hojno軼i prymasa Stanis豉wa Karnkowskiego, kt鏎y deklarowa ch耩 zostania fundatorem nowo powstaj帷ego zespo逝 klasztornego. Swoj odmow bernardyni t逝maczyli konieczno軼i przestrzegania 軼is貫go ub鏀twa i zachowania regu造 zakonnej w ca貫j surowo軼i. Prymas Karnkowski zatem fundatorem nie zosta, ale jako wielki przyjaciel zakonu bernardyn闚 niew徠pliwie przyczyni si do powstania nowej 鈍i徠yni, wspieraj帷 zakonnik闚 duchowo i finansowo w czasie nadzorowania swojej wielkiej fundacji kaliskiej -ko軼io豉 i kolegium O.O. Jezuit闚, 10 marca 1607 r, po prawie dziesi璚iu latach budowy prymas Bernard Maciejowski konsekrowa ko軼i馧, pozostawiaj帷 dawne jego wezwanie Nawiedzenia Naj鈍i皻szej Maryi Panny Konsekrowa w闚czas tak瞠 g堯wny o速arz i dwa boczne, znajduj帷e si mi璠zy balustrad a naw.

Zabudowania klasztorne powstawa造 od 1604 r. stopniowo, etapami, dzi瘯i znacznej pomocy darczy鎍闚 i dobrodziej闚 klasztoru (m. in. Hieronima Rozdra瞠wskiego, pochowanego w podziemiach klasztoru w 1632 r. i Marcina Zaremby, kt鏎ego pami耩 uwieczniono umieszczaj帷 na zewn皻rznej 軼ianie ko軼io豉 tarcz z herbem rodziny Zaremb闚 i literami M Z D K). Najpierw zosta造 wzniesione refektarz i kuchnia, nast瘼nie zbudowano cz窷 klasztoru zawieraj帷 cele wsp鏊ne i oddzielnie stoj帷y jednopi皻rowy dormitarz wysuni皻y ku rzece. Po 1618 r. wzniesiono cz窷 klasztoru mi璠zy refektarzem a bram ko軼io豉, umieszczaj帷 tutaj infirmeri i pokoje go軼inne. Za kustosza o. Zygmunta Szembeka po這穎no dach na cz窷ci budynk闚 klasztornych widocznych od strony miasta i za這穎no ogr鏚 owocowy

W 1632 r. zbudowano korytarz wiod帷y do zakrystii. Dalsza rozbudowa klasztoru przypad豉 na pocz徠ek XVIII w. W tym czasie powsta豉 przy ko軼iele nowa zakrystia, a nad ni cz窷 konwentu. Obok zakrystii pobudowano skarbiec, a nad korytarzem nowe cele. W 1723 r., za gwardiana O. Olszanowskiego, syndyk apostolski Andrzej Radoli雟ki po這篡 na ko軼iele nowy dach, a ca這嗆 zabudowa klasztornych, 陰cznie z ogrodem, otoczy murem. Wzni鏀 te na cmentarzu ko軼ielnym wolno stoj帷 dzwonnic.

Ko軼i馧 klasztorny jest budowl bezwie穎w, jednonawow, z wyra幡ie wyodr瑿nionym prezbiterium zamkni皻ym wielobocznie, w篹szym i ni窺zym od dwukrotnie d逝窺zej, czteroprz瘰這wej nawy g堯wnej. Budowniczym ko軼io豉 najprawdopodobniej by wymieniony w dokumentach budowniczy bernardy雟ki Wojciech Samborinus.

P騧norenesansowa bry豉 ko軼io豉 ma jeszcze wiele cech gotyckich. Jest skromna, pozbawiona ozd鏏 i detalu architektonicznego. G豉dkie 軼iany przeprute s jedynie wysmuk造mi oknami zako鎍zonymi p馧koli軼ie i szkarpami odzwierciedlaj帷ymi wyra幡y wewn皻rzny podzia nawy na prz瘰豉. Fasada ko軼io豉 zosta豉 znacznie zmieniona. Obecny jej wygl康 to efekt XVIII - wiecznej przebudowy, kiedy to - dobudowuj帷 krucht - przys這ni皻e ni窺z kondygnacj fasady, tworz帷 jednocze郾ie d逝gi przedsionek z wej軼iem od obecnej ulicy Stawiszy雟kiej.

Prezbiterium, b璠帷e niegdy ch鏎em zakonnym, oddziela od nawy g堯wnej, znacznie zw篹ona arkada t璚zowa. Prezbiterium i nawa nakryte s sklepieniem kolebkowym z lunetami, z t r騜nic, 瞠 w prezbiterium linie sklepienia sp造waj bezpo鈔ednio na 軼iany, natomiast w nawie na filary przy軼ienne, kt鏎e dziel naw na poszczeg鏊ne prz瘰豉.

Znaczne zmiany w wystroju ko軼io豉 nast徙i造 w po這wie XVIII w., za gwardiana konwentu o. Bonawentury Strzeleckiego, kt鏎emu zawdzi璚zamy dzisiejszy jego wygl康. Zbudowany zosta w闚czas w swej obecnej postaci o速arz g堯wny i dwa o速arze boczne. W jednym z nich umieszczono obraz 鈍. Antoniego Padewskiego namalowany w 1658 r. przez Stefana Ratajskiego. Za rz康闚 gwardiana Strzeleckiego przebudowano r闚nie organy, za這穎no kamienn posadzk, rozpocz皻o tak瞠 prace zwi您ane z pokryciem ca貫go wn皻rza ko軼io豉 polichromi. To ostatnie zadanie powierzono w 1764 r. zakonnemu arty軼ie, bernardynowi br. Walentemu 疾browskiemu. Podejmuj帷 si pracy w Kaliszu 疾browski znany ju by jako tw鏎ca monumentalnych malowide 軼iennych w klasztorach bernardy雟kich we Wschowie, Warcie, Warszawie (ko軼i馧 鈍. Anny). Jernu te przypisuje si polichromi ko軼io豉 w 璚zycy. Polichromia kaliska by豉, niestety, ostatni prac 疾browskiego, Zmar w Kaliszu 15 maja 1765 r, pozostawiaj帷 po sobie monumentalne dzie這, unikalne pod wzgl璠em artystycznym, ikonograficznym i technologicznym.

Polichromia wype軟ia ca陰 powierzchni sklepienia i 軼ian prezbiterium oraz nawy ko軼io豉. P騧nobarokowa, iluzjonistyczna, jednolita stylistycznie, podporz康kowana zosta豉 og鏊nym podzia這m architektonicznym wn皻rza. Jej tematyka jest bogata, zawi豉, pe軟a symboli, metafor i alegorii. Na sklepieniu prezbiterium ukaza artysta apoteoz Matki Bo瞠j Anielskiej. Maryj otaczaj anielskie ch鏎y i anio造 nios帷e symbole maryjne. Kompozycj dope軟iaj umieszczone w lunetach obrazy o symbolice maryjnej, uj皻e w rokokowe ramy. Na 軼ianach prezbiterium w owalnych obramieniach znalaz這 si sze嗆 portret闚 prorok闚 i sybill.

Na sklepieniu nawy ukaza 疾browski Tr鎩c 安i皻 i apoteoz 鈍. Franciszka. Namalowane mi璠zy lunetami grupy 鈍i皻ych symbolizuj prawdy wiary oraz idee i zasady zakonne. Umieszczone w lunetach na tle krajobraz闚 symbole w wi瘯szo軼i dotycz Tr鎩cy 安i皻ej. T bogat symbolik uzupe軟iaj wij帷e si wst璕i z wersetami z Pisma 安i皻ego.

疾browski w swoim malarstwie 陰czy 鈍iat rzeczywisty ze 鈍iatem wyobra幡i, prawd z fantazj. W swojej dekoracyjnej kompozycji umieszcza na tle bardzo prawdziwie oddanego pejza簑 fantazyjn kamieniark czy fragmenty architektury, budowle zrujnowane, opuszczone, altany parkowe. Cz瘰to mur czy ruina ko鎍zy si, lub te zamienia w p這mienisty grzebie rocaille'u. Wtapia w sw鎩 pejza motywy, kt鏎e okre郵ane s mianem "struktur fantastycznych". Namalowane wn瘯i, balustrady nisze, bogata iluzjonistyczna architektura znakomicie tworz g喚bi perspektywiczn. Dekoracyjno嗆 tego rokokowego, monumentalnego malarstwa podkre郵aj charakterystyczne dla epoki kartusze, motywy rocaille'u, li軼ie akantu, motywy ma鹵owin, esownice, kwiaty.

Polichromia ko軼io豉, tak bardzo dekoracyjna, przedstawia jednocze郾ie bogaty i z這穎ny program ikonograficzny, wskazuj帷y na ogromn erudycj teologiczn jej autora. Przypuszcza si, 瞠 by nim profesor teologii w Poznaniu o. Anzelm Kie豚asiewicz, tw鏎ca programu ikonograficznego nie istniej帷ej ju dzisiaj polichromii w zakrystii, namalowanej tak瞠 przez zakonnego artyst, bernardyna Wac豉wa Porowskiego w r. 1766, a zamalowanej w czasie okupacji hitlerowskiej. Zachowa豉 si natomiast polichromia w kruchcie, kt鏎ej autorem jest kolejny zakonny artysta, ucze Walentego 疾browskiego, bernardyn Paschalis Wo這s. Tutaj tak瞠 kompozycje malarskie podporz康kowane zosta造 architekturze, l tutaj zawarto bogaty program ikonograficzny, ukazuj帷y alegorycznie rado嗆 z koronacji i panowania Chrystusa poprzez Jego m瘯 i 鄉ier. Chocia polichromia w kruchcie reprezentuje ni窺zy poziom artystyczny ni polichromia w nawie ko軼io豉, to w detalach architektonicznych i kolorystyce Wo這s nawi您uje znacznie do polichromii swojego mistrza.

O速arze, 豉wki, ambona, konfesjona造 s r闚nie dzie貫m bernardy雟kiego zakonnika, Bonawentury Widawskiego.
Wspaniale zachowany wystr鎩 ko軼io豉 pobernardy雟kiego, nie zmieniony od po這wy XVIII w. stanowi szczeg鏊ny przyk豉d, tak charakterystycznego ju dla baroku, wykorzystania wszystkich 鈔odk闚 plastycznych, by stworzy w skromnym, prostym architektonicznie wn皻rzu dekoracj bogat, barwn, dzia豉j帷 na wyobra幡i. Jest to znakomity efekt wsp馧pracy zakonnych artyst闚. Malarstwo iluzjonistyczne, postacie 鈍i皻ych unosz帷e si na ob這kach, kulisowo ustawione, bogato snycerowane i z這cone o速arze z rze嬌ami 鈍i皻ych i anio堯w o patetycznych gestach prowadz wzrok ku o速arzowi g堯wnemu. Ambona, o速arze, 豉wki, konfesjona造 wraz z malarstwem tworz jednolit, znakomicie wsp馧graj帷 ca這嗆. Swoiste "theatrum sacrum".

W 1912 r. polichromi 疾browskiego po raz pierwszy poddano renowacji. Powierzono j Antoniemu Makar瞝ie穎wi. Efektem prac renowacyjnych by這, niestety, przemalowanie polichromii i wprowadzenie nowej kolorystyki.

W czasie l wojny 鈍iatowej dosz這 do znacznych uszkodze mur闚 i sklepie ko軼io豉, a w konsekwencji i do powa積ych uszkodze malowide 軼iennych. Dzie豉 zniszczenia dope軟i豉 II wojna 鈍iatowa, kiedy to w ko軼iele urz康zono magazyn.

Do prac konserwatorskich przyst徙iono w 1954 r., powierzaj帷 je Konstantemu Tiuninowi. Uzupe軟iono w闚czas sp瘯ania i ubytki tynku oraz du瞠 ubytki polichromii, widoczne zw豉szcza w dolnych partiach 軼ian. Niestety Tiunin nie przywr鏂i polichromii wygl康u pierwotnego, a zachowa przemalowania i kolorystyk wprowadzon przez M a kar wie瘸.

W 1991 r. po瘸r doszcz皻nie strawi dachy nad prezbiterium ko軼io豉 i dwoma skrzyd豉mi klasztoru. Na skutek wstrz御闚 i zalania wod podczas gaszenia po瘸ru malowid豉 w prezbiterium uleg造 uszkodzeniom zagra瘸j帷ym ca趾owitym zniszczeniem. Do prac ratunkowych, ju w drugiej po這wie 1992 r., przyst徙i zesp馧 konserwator闚 pod kierunkiem Piotra Dybalskiego. Po wielu 禦udnych i bardzo skomplikowanych zabiegach ratunkowych i konserwatorskich, trwaj帷ych do 1997 r., polichromia w prezbiterium zosta豉 uratowana. Przywr鏂ono jej 鈍ietno嗆 z czas闚 jej powstania.

Klasztor O.O. Bernardyn闚 nale瘸 do prowincji wielkopolskiej, b璠帷ej jedn z czterech prowincji bernardy雟kich w Polsce i zaliczany by do jej wiod帷ych dom闚. W 1627 r. podniesiony zosta do godno軼i kustodii. Za czas闚 jej trwania (do 1647 r.) liczba zakonnik闚 wzros豉 z czterdziestu do osiemdziesi璚iu os鏏. W 1627 r. utworzono w kaliskim klasztorze studium filozofii dla m這dzie篡 bernardy雟kiej, o kt鏎ym dokumenty wspominaj jeszcze w po這wie XVIII w. Istnia豉 tu r闚nie poka幡a biblioteka, licz帷a w 1647 r. ponad 1400 wolumin闚. Ojcowie bernardyni prowadzili szeroko zakrojon dzia豉lno嗆 duszpastersk. Byli znanymi kaznodziejami, spowiednikami, prowadzili kilka bractw religijnych, uczestniczyli 篡wo w dziejach miasta, dziel帷 jego los. l tak w 1623 r. nie omin窸a klasztoru szalej帷a w mie軼ie zaraza, a cia豉 zmar造ch chowano w tutejszym ogrodzie. W 1657 r. kolejna zaraza poch這n窸a trzynastu zakonnik闚 i dobroczy鎍闚 klasztoru. W鈔鏚 zmar造ch by znany bernardyn o. Zygmunt Ruszkowski.

W 1666 r., po bitwie stoczonej mi璠zy Szwedami a wojskami Augusta II na polach mi璠zy Kaliszem a Ko軼ieln Wsi, wojska wtargn窸y do klasztoru, czyni帷 kompletne spustoszenie. R闚nie okrutna okaza豉 si w 1707 r. zaraza. Tym razem zmar這 dziewi璚iu zakonnik闚, w鈔鏚 nich gwardian Anio z Fraszki.

Kolejnego spustoszenia obiektu dokona造 wojska szwedzkie w 1709 r, zniewa瘸j帷 i terroryzuj帷 zakonnik闚. W 1711 r. dope軟i dzie豉 zniszczenia oddzia 穎軟ierzy saskich, kt鏎y stacjonowa tu przez pi耩 tygodni.

W 1715 r. przez ogr鏚 klasztorny przeszed huragan. W latach 1726, a potem 1736 ca趾owitego zniszczenia ogrodu i nadwer篹enia mur闚 dokona造 powodzie.

W 1767 r. 穎責acy moskiewscy zniewa瘸j帷 ko軼i馧 zabili na jego progu kilku Polak闚. Rekoncyliacji 鈍i徠yni dokona kanonik i s璠zia kaliski - ks. Mateusz Chylewski. W 1770 r. Moskale ponownie zaw豉dn瘭i klasztorem, uwi瞛ili braci zakonnych, zniewa篡li ich prze這穎nych, a sam klasztor dok豉dnie ograbili. W roku nast瘼nym dwustu kozak闚 dope軟i這 dzie豉 spustoszenia i grabie篡

Kolejny tragiczny dla konwentu bernardy雟kiego okres wi捫e si z przemarszem wojsk napoleo雟kich przez Kalisz. W 1812 r., w czasie ich odwrotu spod Moskwy, klasztor zamieniony zosta na lazaret wojenny dla wojsk francuskich i bawarskich. Zakonnik闚 przemoc usuni皻o, a ogr鎩ec ko軼ielny zamieniony zosta na cmentarz dla 穎軟ierzy zmar造ch z wycie鎍zenia i na r騜ne choroby epidemiczne. Efektem tej "wizyty" by這 doszcz皻ne obrabowanie ko軼io豉 - opustosza skarbiec ko軼ielny, zrabowano argenteria, zniszczono klasztorn bibliotek i bogate archiwum konwentu. Wsp鏊n mogi喚 穎軟ierzy upami皻nili Francuzi wznosz帷 istniej帷y do dzisiaj w ogr鎩cu ko軼ielnym obelisk w kszta販ie kolumny.

Ostatni tragiczn kart zakonu bernardyn闚, ko鎍z帷 jednocze郾ie istnienie konwentu w Kaliszu, by這 powstanie styczniowe. Zakonnicy w陰czyli si w nie czynnie, a klasztor sta si powsta鎍z kwater. Nast瘼stwem by這 usuni璚ie bernardyn闚 z Kalisza i kasacja klasztoru. W 1864 r. zakonnicy wywiezieni zostali do klasztor闚 w Kole, Kazimierzu Biskupim i Warcie. Zarz康 ko軼io豉 powierzono kap豉nom diecezjalnym, a w budynkach klasztornych, opr鏂z mieszkania dla kapelana, w豉dze carskie umie軼i造 rosyjskie biuro Komisji do Spraw W這軼ia雟kich, ochronk dla dzieci wyznania prawos豉wnego oraz miejsk szko喚 elementarn Hipoteka klasztoru przepisana zosta豉 na skarb pa雟twa.

W okresie sekularyzacji klasztoru ko軼io貫m zarz康za這 pi璚iu kolejnych rektor闚. Za czas闚 ks. rektora Jasi雟kiego ko軼i馧 pobernardy雟ki sta si centrum 篡cia religijnego inteligencji katolickiej. 17 stycznia 1919 r. biskup diecezji kujawsko-kaliskiej, Stanis豉w Zdzitowiecki wyst徙i wi璚 z pro軸 do Stolicy Apostolskiej o przekazanie pobernardy雟kiego zespo逝 klasztornego o.o. jezuitom. 19 lutego tego roku zgod tak wyda nuncjusz apostolski w Polsce Achilles Ratti, p騧niejszy papie Pius XI. 24 grudnia 1919 r. ko軼i馧 i klasztor obj瘭i ojcowie jezuici.

W latach 1920-1923 poddali oni obiekt gruntownej renowacji. Dobudowano w闚czas pi皻ro nad budynkiem klasztornym wysuni皻ym ku rzece, 陰cz帷 go 逝kiem nad bram z istniej帷ym kompleksem zabudowa. Utworzono w ten spos鏏 malowniczy zau貫k, tak cz瘰to utrwalany na obrazach i fotografiach.

Za這穎ne zosta這 Kolegium Jezuickie. Utworzono nowicjat, kt鏎y przetrwa do 1987 r., kiedy to zosta przeniesiony do Gdyni. Wtedy te dokonano niezb璠nych prac remontowych, przeznaczaj帷 cz窷 klasztoru na Dom Rekolekcyjny, w kt鏎ym przez ca造 rok prowadzone s rekolekcje i sesje formacyjne. W 1993 r. zabytkowe wn皻rze ko軼io豉 wzbogacone zosta這 o obraz Jezusa Mi這siernego. Od tego czasu ko軼i馧 sta si istotnym o鈔odkiem kultu Mi這sierdzia Bo瞠go, a w 1998 r. podniesiony zosta do godno軼i Sanktuarium Serca Jezusa Mi這siernego. W dziejach pobernardy雟kich zabudowa klasztornych rozpocz窸a si nowa era.

Judyta Anna Dymkowska-Francuz
  
    Sanktuarium Serca Jezusa Mi這siernego
ul. Stawiszy雟ka 2, 62-800 Kalisz, tel. (062) 757-34-46, fax (0-62) 768-24-30, e-mail: